Söyleşi

25 Ocak 2024 Cihannumma Editör Ekibi

Söyleşi

Prof. Dr. Sadettin Ökten

Şehir ve Medeniyet

Şehir olgusuna medeniyet açısından baktığımızda hayat tarzı ile mekân tasarımı arasında nasıl bir ilişki vardır?

Medeniyet kavramı bireysel ve toplumsal kimliği inşa eden ve yeryüzünde varoluşumuzu anlamlandıran temel kavramdır. Düşüncemize bir gözlemle başlayalım. Şehir olgusu fiziksel şehir mekânı ile toplumun bu mekanda yaşadığı hayat tarzından oluşuyor. Şehir mekânı ile şehirdeki hayat tarzı bir bütündür. Ve kimlikli şehirlerde hayat tarzı mekânı tanımlayan baskın unsurdur. Toplum, mensup olduğu medeniyete göre kendi hayat tarzını yaptığı tercihler doğrultusunda bir kompozisyon olarak kurgular. Ve bu hayat tarzını yaşamak için bir irade beyanında bulunur. Toplumsal ölçekte tanımlanmış hayat tarzını ki bu hayat tarzı aynı zamanda toplumsal kimliğin dışa vurumudur, yaşamak için uygun bir mekân yoksa o takdirde bir şehir kurar, onu inşa ve imar eder. Buradaki inşa sözcüğü fiziksel bir yapımı işaret etmektedir. İmar ise o yapıma giydirilen ve aksettirilen ruhtur. Toplumsal hayat tarzını yaşamak üzere bir şehir mekânı var ise, fakat bu mekân toplumsal hayat tarzının yaşanmasına tam anlamıyla izin vermiyorsa, bu takdirde mevcut olan şehir dönüştürülür. Fiziksel şehir mekânı toplumun arzu ettiği hayat tarzı ile uyumlu hale getirilir. Diğer bir husus ise şudur. Söz konusu şehir mekânı toplumun tercih ettiği hayat tarzı ile uyumlu ise, bu durumda o mekân titizlikle korunur, geliştirilir ve zenginleştirilir.

Şehir mekânı ve şehirde yaşanan hayat tarzı; mensup olunan medeniyet değerlerini hatırlatmalı, benimsetmeli ve sevdirmelidir.

Toplumun arzu ettiği hayat tarzını ne belirlemektedir ve içinde barındırdığı toplumların yaşantılarında şehir kendisini nasıl inşa eder?

Toplumun tercih ettiği hayat tarzı, bildiği, benimsediği ve inandığı değerler sisteminin uygulamaya geçirilip görünür hale gelmesinden ibarettir. Böylece toplumsal kimlik toplumun hem kendisi tarafından hem de öteki tarafından görünür, algılanır ve idrak edilir hale getirilir. Bu oluşun gerçekleşmesi için değerler sisteminin toplumsal bir kabul görmesi, bunun neticesi toplumda bir talep iradesinin oluşması ve bu iradenin de bir iktidar tarafından gerçekleştirilmesi gerekiyor. Toplumun inandığı ve kimliğini kendisinde bulduğu değerler sistemi ilkeleri de üretir. Bunlar medeniyetin temel yasalarıdır. Soyutturlar, zamandan ve mekândan bağımsızdırlar. Sadece değerlere bağlıdırlar. İlkelerden çıkarılan kurallar ise zamana ve mekâna bağlı olarak değişebilen somut kaidelerdir. Şehir mekânı ve şehirdeki hayat tarzı bu somut kaideler üzerine inşa edilir. Ancak geriye doğru düşünsel ve duygusal boyutu olan bir çözümleme yapıldığında buradan ilkelere ve değerlere ve değerler sistemine erişilebilir. Böylelikle şehir olgusunda yani şehrin fiziksel mekân kurgusunda ve oradaki hayat tarzında toplumun değerler sistemiyle olan ilişki ortaya çıkarılmış olur.

Şehir mekânı ile şehirdeki hayat tarzı bir bütündür.

Değerler sisteminin toplumda kabul görmesi, talep edilmesi ve bir iktidar tarafından gerçekleştirilmesi şehrin kuruluş ve dönüşümünü, inşa sürecini nasıl belirlemektedir?

Az önce ifade ettiğimiz gibi değerler üzerinde oluşan toplumsal mutabakat, bir temeldir. Bu mutabakata bağlı olarak toplumsal bir irade beyanı ortaya çıkar. Şehir olgusu da bu içinde yaşamak istenilen mekân ve bu mekandaki hayat tarzıdır. Bu iradeyi icra edecek bir iktidar o şehri kurarak, dönüştürerek ya da muhafaza ederek kimliğin temelini teşkil eden değerleri görünür hale getirir. Böylece inanılan değerler ile o değerlere bağlı yaşanan hayat tarzı ve o hayat tarzının tamamlayıcı cüzü olan şehir mekânı dengeli ve ahenkli bir kompozisyon oluştururlar. Böyle bir şehre bir medeniyetin özgün şehri diyoruz.

Bir mekân tasarımı bir yaşam biçimi olarak ahlak ve estetik açıdan şehir bize ne söylüyor?

Genel olarak hayata baktığımızda oradaki nesnel olay ve olgularda iki temel boyut görürüz. Bunların biri işlevsel, diğeri simgesel boyutlardır. İşlevsel boyut bedene ve akla hitap eder, onların ihtiyacına cevap verir. Simgesel boyut ise duyguya ve kalbe sesleniyor, onların ihtiyaçlarına cevap arıyor. Toplumsal yaşam için gerekli olan şehir de mekân ve hayat tarzı itibariyle bu iki boyutu içermektedir. Şehrin fiziksel mekânı öyle inşa edilmelidir ki bu mekânda istenilen hayat tarzı kolayca yaşanılabilsin, rahat ve güvenli olsun. Böylelikle toplumsal ölçekte inanılan değerler sistemi yaşanılan hayat tarzında açık bir şekilde görülebilir. Bu hayat tarzını ihlal etmek isteyen bir eylemi gerçekleştirmek ise yine bu şehir mekânında imkansız olmasa bile oldukça güç olmalıdır. Burada şehrin işlevsel boyutu ortaya çıkıyor. Bu şehre etik şehir adını veriyoruz. Bir şehir mekanının sadece az önce sözünü ettiğimiz niteliğe haiz olması insanı tatmin etmek açısından yeterli değildir. Şehir mekânı ve şehirde yaşanan hayat tarzı; mensup olunan medeniyet değerlerini hatırlatmalı, benimsetmeli ve sevdirmelidir de. Bu nitelikler ise şehir mekanının ve şehirde yaşanan hayat tarzının duyguya ve kalbe hitap eden simgesel özellikleridir. Böyle bir şehre de estetik şehir adını veriyoruz. Bir medeniyetin özgün şehri dengeli bir şekilde oluşmuş, etik ve estetik boyutlarıyla yani işlevsel ve simgesel cihetleriyle ve bunların hepsi toplumsal ölçekte inanılan değerler sistemine bağlı olarak ortaya çıkıyor.

Bir medeniyetin özgün şehri dengeli bir şekilde oluşmuş, etik ve estetik boyutlarıyla inanılan değerler sistemine bağlı olarak ortaya çıkıyor.

Türklerin, Orta Asya’da daha ziyade göçebe bir hayat tarzı benimsemiş olması sebebiyle şehircilik konusunda geri kaldıkları yönünde bir kanaat var. Oysa Türklerin kurduğu şehirler de var. Bu konuda neler söyleyebilirsiniz?

Orta Asya’da, Maveraünnehir’de ve Horasan’da yer alan şehirlerin tarihine baktığımız zaman, doğudakilerin Çin, batıdakilerin İran tarafından kurulduğunu görüyoruz. Türkler şehir sahnesine ortaçağların sonunda modern zamanların başında aktif rol alarak çıkıyorlar. Ondan daha önceki zamanlarda ise şehir hayatına katılarak adeta bir deneyim ve eğitim sürecinden geçiyorlar. Söz konusu süreç, gayet başarılı geçmiştir ki bugün yukarıdaki sözü edilen şehirlerin fiziksel yapısında görülen özgün ve anıtsal kompozisyonlar Türkler’in eseridir.

Bazı Batılı yazar ve oryantalistlerin, İslam’ın şehirli bir din olduğu yönünde ifadeleri var. Bununla ne kastedilmektedir? Bu kanaate siz de katılıyor musunuz?

İslam dini bütün insanlara hitap ediyor. Orada kırsal ile şehir ayrımı söz konusu değil. Bununla beraber şehir hayatı, insan varoluşunun fevkalade karmaşık bütün veçhelerini ihata ettiği için ve İslam Medeniyeti’nde de bütün bu veçhelere cevap veren düşünce ve duygular bulunduğundan dolayı Batılılar İslam bir şehir dini diyebilirler. Kırsaldaki hayat beşeri işlevler itibariyle çok sade ve basittir. Bu durum kırsalda yaşayan bireyin içsel yolculuğunu ruhi ve manevi zenginliğini derinleştirmesine yardımcıdır. Şehirde ise hayat çok boyutlu ve girifttir. İslam medeniyeti bu girift hayatı da çözümlüyor. Aynı zamanda şehirde yaşayan insanın manevi yolculuğuna da rehberlik ediyor.

İslâm şehirlerini diğerlerinden, örneğin Batı şehirlerinden, ayırt eden ne gibi nitelikler vardır?

İslam şehirlerini Batı şehirlerinden ayıran temel nitelik, o şehirlerde gerek şehir mekânında gerekse şehirdeki hayat tarzında İslam Medeniyeti’ne ait değerlerin görünür, algılanır ve idrak edilir olması gerekliliğidir.

Modernitenin servete tamahkar yüzünü gösteren kapitalizmi, bireyi yalnız ve savunmasız bırakarak istismar etmek ister.

Osmanlı Devleti, medeniyetlere başkentlik yapmış şehirlere ayrı bir önem verirdi. Bağdat, Şam, Konstantinopolis, Budin, Viyana vb. Sizce, Osmanlı, İslam şehri formlarını Anadolu’ya ve Balkanlara taşımakla mı kaldı? Yoksa Osmanlının kendine özgü şehirler ürettiğini düşünüyor musunuz

Osmanlı vakıası İslam Medeniyeti’nin modern zamanların başlarında hem şehir mekânında hem de şehirdeki hayat tarzında ortaya koymuş olduğu özgün bir yorumudur. Osmanlılar Anadolu coğrafyasında Balkanlar’da ve daha kuzey ülkelerde hâkim oldukları şehirleri İslam Medeniyet Tasavvuru’nun kendi dönemlerindeki kurallarına göre dönüştürmüşler ve buralarda özgün şehir olguları gerçekleştirmişlerdir. Söz konusu kuralların İslam Medeniyeti’nin temel ilkelerine ve bu ilkeleri oluşturan değerlerine sadakatle bağlı olduğunu tekrar vurgulamalıyız. Genelde insanın özelde de Osmanlı insanının iki boyutu söz konusu idi. Osmanlı insanının simgesel boyutunu yani duygu ve gönül alemini tasavvufi hayatı tanımlamaktadır. Bu insan eylemleriyle kendi hayatını kurgularken ve bu hayatı yaşayacağı bir mekân inşa ederken şüphesiz duygusal boyutu yani tasavvufi ilgisini de o mekâna yansıtmıştır. Burada dikkat edilmesi gereken husus, Osmanlı insanının tam bir terkip olduğudur. Çağdaş insanın bir boyutuyla modernist yani modernitenin değerlerine teslim olmuş, bir boyutuyla da hala İslami değerleri benimsemiş olduğu düşünülürse bu terkibin değeri ve özgünlüğü daha iyi anlaşılıyor.

Osmanlı şehrinde evler tek, en fazla iki katlı bir yapıydı. Mahalle kültürü ve İslâmî yaşam bu yapı tarzıyla iç içe geçmiş bir tarzda varlığını yüzyıllar boyu sürdürdü. Tanzimatla birlikte “apartman” kültürü şehirleri esir aldı. Apartmanlar mahalle/İslâm ortak yaşamı kültürünü tedrici bir şekilde yok etti. Modern Çağ olarak adlandırılan dönemde mahalle/İslâm kültürünü mimarî anlamda nasıl ihyâ edebiliriz?

Modernite Osmanlı’ya Sanayi Devrimi’yle birlikte girmiştir. Bu olgu Osmanlı şehrinde apartman tipi yerleşmelerle kendini gösteriyor. Modernitenin servete tamahkar yüzünü gösteren kapitalizmi, bireyi yalnız ve savunmasız bırakarak istismar etmek ister. Buna karşılık birey Osmanlı mahallesinde İslam Medeniyeti’nin temel rüknü olan cemaat vakıası içinde mutlu ve mahfuzdur. İnsanımız kapitalist tutkulardan arınabilirse, eski mahallenin tekrarı olmayan fakat o mahalleyi değer ve ilkelerin yeni bir yorumuyla ortaya çıkaracak olan kurallara göre inşa edilen yeni mahallesini de kuracaktır.

Geleneksel Osmanlı veya İslam kentleri ile modern kentlerde yoksulluk ile mücadele hakkında nasıl bir değerlendirme yapılabiliriz?

Modernitenin kapitalist versiyonu hayatı servet üzerinden değerlendiriyor. İslam Medeniyeti ise hayatı takva üzerinden değerlendirir. Kapitalizmin sosyal kademelenmede yoksula ihtiyacı vardır. Yoksul olmazsa varsıl varoluşunu kanıtlayamaz. İslam Medeniyeti’ne mensup insan ise servetin bir emanet olduğunu biliyor ve o servette, kendisine emanet edilmiştir, birçok kimsenin hissesi olduğunun da şuurundadır. Sadaka, zekât ve karz-ı hasen müesseselerinin çalıştığı bir toplumda modernist manada bir yoksul bulunmamaktadır. Kapitalizmin temel dinamiği olan faiz, bir realite olarak uygulamada kaldığı sürece kitlelerin yoksulluğu da derinleşerek devam eder.

Kapitalizm, şehirleri tek tipleştiriyor mu? Farklı kültürlere sahip olmalarına rağmen New York ile Tokyo’nun birbirine benzemesi nasıl yorumlanabilir? Birçok kadim medeniyette şehirlerin tipolojisinde görülen insan-kâinat-tanrı ilişkisinin yerini başka unsurlar mı aldı/alıyor?

Kadim şehirlerde doğal mekânın özellikleri şehir kurgusu için çok önemliydi. Bu özellikler topoğrafik olduğu kadar iklim ve bitki örtüsünü de içeriyor. Bu şehirleri kuran insanlar bu özellikleri ilahi bir iradenin eseri ya da lütfu olarak görüyorlar ve onlara dikkat, riayet ve hürmetle yaklaşıyorlardı. Burada insanın tabiata daha doğrusu tabiatı yaratana simgesel bir itaati ve bu itaatin görünerek ortaya çıkardığı edebi vardı. Modern zamanlarda ise insan tabiata hükmediyor vehmine kapıldı. Modern insan kendini tanımladığı bağlam içinde işlevlerini sıraladı ve buna göre tek tip bir mekân kurgusu üretti. Şehirler onun için birbirine benziyor. Bu benzeyişin ardında ilahi boyutu haiz olan çevreye hükmetme ihtirası yatmaktadır.

Şehirlerin birbirine benzeyişin ardında ilahi boyutu haiz olan çevreye hükmetme ihtirası yatmaktadır.

 

Teknolojik gelişmelerin yaşadığımız mekanlara ve şehirleşmeye olan etkilerine, insan fıtratına ve tabiata uyum perspektifinden, yön vermeye çalışırken temel alınacak ilkeler neler olmalıdır?

Modern insanın da seküler bağlamda teknoloji mi fıtrat mı ikilemine kesin bir cevap vermesi lazım. Modern insan kendinden üstün bir irade tanımayarak madde dünyasına yani teknolojiye hâkim oldu. Ve bu hakimiyetiyle bu imkana sahip olmayan toplumlar üzerinde dehşetli bir tahakküm mekanizması oluşturdu. Bu olgu ona büyük bir refah, servet ve hakimiyet getirdi. Ancak fıtratının yansımasını içeren iç dünyası bir türlü tatmin olmuyor. Buradan zuhur eden sıkıntılarını yine modern şehirde sahte avuntularla gidermek istiyor. Sahip olduğu maddi imkanlardan vazgeçmesi şu sıralar düşünülemez. Bizim insanımıza gelince İslam Medeniyeti’nin temel değerleriyle yetişen insanımız son dönemlerde kapitalizmin kendisine sunduğu imkanlarla şaşırmış vaziyettedir. İslam Medeniyeti ona simgesel bir boyut sunarken modernite işlevsel bir hayat yolu açıyor. Mesele işlevselliği reddetmeden onu belli bir düzeyde tutarak simgeselliğin yapıcı gücünü köreltmemektir. Modernite insanımızın zihnini ve duygu dünyasını kuşatarak benim dışımda bir hayat tarzı mümkün değildir dayatmasını yapmaktadır. İslam Medeniyeti ise hayatın ve ölümün sadece Allah’ın elinde olduğunu beyan etmektedir.

Yeni kentleri imar ve inşa eden zihinsel paradigma hakkında neler söyleyebilirsiniz? Onun entelektüel altyapısı ve kurucu büyük teorileri hakkında neler denebilir?

Şu anda ülkemizde inşa edilen yeni kentler modernitenin bir ürünü olan modern mimari Bauhaus felsefesine göre yapılmaktadır. Çünkü ülkemizde bu işin eğitimini veren kurumlarda başka bir mimari felsefenin cari olmadığını görüyoruz. İnşa faaliyeti de bireyin bütün eylemleri gibi medeniyetin kurucu öğesi olan ahlakın denetimine tabi olmalıdır. İnsan bireysel davranışlarında İslam Medeniyeti’nin ahlakı ilkelerine uyup inşa tercihlerinde modernitenin ahlakı prensiplerine tabi olursa, bu çelişki onda ciddi bir kişilik parçalanmasına sebep olur. Çok kez bunun farkına varmıyoruz.

Peki, modern kentler hangi açılardan Müslüman topluluğu gerçekleştirmeye engel teşkil ediyor? Modern kentlerde Müslüman bir topluluk olarak varlık göstermek mümkün olabilir mi ya da nasıl olabilir?

Modern kentlerde müslüman olarak var olamayız. Buradaki modern kent sözcüğü felsefi manada modernitenin ürettiği kent demektir. Daha önce ifade ettiğimiz üzere modernite de kendi değerleri, ilkeleri ve kuralları uyarınca kent inşa ediyor. İnşa ettiği kentin fiziksel yapısında ve o yapının içinde gerçekleşen hayat tarzında modernitenin kendine özgü değerleri, ilkeleri ve kuralları görülür, algılanır ve idrak edilir. İslam Medeniyeti’ne mensup bir bireyin bu yapı içinde var olması mümkün değildir. Çünkü işin özünde moderniteyle İslam Medeniyeti arasında değerler sistemi bakımından tam bir zıtlık vardır.

Şehir ve edep arasında nasıl bir ilişki vardır? Şehirde yaşamanın bir âdâb-ı muaşereti var mıdır?

İslam Medeniyeti’ne mensup bir insan yaşamak için gerekli olan teknolojiyi önce kendine, sonra yakın çevresine ve sonra bütün insanlığa hizmet amacıyla kullanıyor. Çünkü mensup olduğu İslam Medeniyeti’nin temel öğretisi budur. Modernitenin mensubu olan insan ise sahip olduğu teknolojiyi kendisine aşırı bir fayda sağlamak için ötekine tahakküm etmek maksadıyla kullanır. Çünkü onun da mensup olduğu medeniyet tasavvuru temel ilke itibarıyla bu yolu işaret etmektedir. İslam Medeniyeti haya duygusunu imanın temel bir rüknü olarak sayıyor. Bu medeniyete mensup insan Allah’ın hoşuna gitmeyen bir eylemi hatta bir düşünceyi varlığında barındırmak istemez. Böyle bir eylem ve düşünce gündemine geldiğinde önce Allah’tan haya eder. Şahsi ahlak ve bu ahlakın görünür hale geldiği eylemler bu kural etrafında şekilleniyor. Bir şehir kurmak veya var olan bir şehri dönüştürmek ya da bir şehirde yaşamak da bir eylemler kompozisyonu olduğu için, bütün bunlar İslam insanının haya ve bu hayanın görünür hale gelmiş olan edep ilkesinden bağımsız olamaz. Ayrıca şehir tabi bir veriler bütünü olan bir arazi üzerinde kuruluyor. İslam Medeniyeti’ne göre bu arazi ilahi bir emrin sonucunda vücuda geldi. İnsanın tasarrufuna tahsis edildi ve insana emanet edildi. Bu tabiat parçasının topoğrafyası, bitki örtüsü ve iklimi, ilahi iradenin tecellisinden ibarettir. İnsan kendisine emanet edilen bu arazi üzerine şehri inşa ediyor. Buradaki her türlü nispetin İlahi iradenin bir tecellisi neticesi olarak ortaya çıktığını düşünürsek, bu nispetlere riayet etmesinin bir edep ilkesinin icabı olduğunu idrak eder. Dolayısıyla yeryüzünden çok fazla yükselmeden diğer bir deyişle silüeti ihlal etmekten kaçınarak yatay bir mimari inşa etmenin zaruretini anlar. Böylelikle hem toprak ile hem de sema ile olan ilişkisini kesmemiş olur.

Şehirdeki mekân örgütlenmesi, o mekânı inşa eden ve ona ruh verip imar eden iradenin ve iktidarın sahip olduğu değerler sisteminin görünür, algılanır ve idrak edilir hale gelmesidir.

Hocam, şehirlerimiz gittikçe daha da kalabalıklaşıyor. Bu rağmen modern insan bir yalnızlık içerisinde. Kalabalıklaştıkça yalnızlaşmanın şehir mimarisiyle ilişkisi nedir?

Şehir mimarisi fiziksel olarak üretilmiş bir mekanlar örgütlenmesidir. Birkaç yerde de belirttiğim gibi bu örgütlenme insan eliyle bilinçli bir tercihin ürünü olan eylemler sonucu ortaya çıkmıştır. Bu bilinçli tercihin arka planında ise bu mimariyi üreten iktidarın inandığı medeniyet tasavvurunun değerler sistemi yer alıyor. Şu hâlde şehirdeki mekân örgütlenmesi, o mekânı inşa eden ve ona ruh verip imar eden iradenin ve iktidarın sahip olduğu değerler sisteminin görünür, algılanır ve idrak edilir hale gelmesidir. Böyle bir mekânsal örgütlenmede yaşayan insan, bu mekân içinde farkında olmayarak yahut olarak bu mekâna biçim ve ruh veren değerlerin etkisine maruz kalır. Ve zamanla bu değerler onun iç dünyasındaki yapılanmayı değiştirir. Başlangıçta kendi iç dünyasına giren bu yabancı değerler bu dünyada bir ikilem yaratır. Zamanla bu yabancı değerler etki alanını genişleterek kendilerini o bireyin duygu alemine kabul ettirirler. Birey artık o değerleri benimser ve sever hale gelir. Kendi şahsiyetindeki bu kırılmayı da çoğu kez fark etmiyor. Zaman zaman duyduğu iç huzursuzluk ise modernitenin ona sunduğu avuntularla örtülmeye çalışılmaktadır. Yalnızlık sadece fiziksel boyutuyla değil esas itibarıyla duygusal boyutuyla ortaya çıkan bir ruh halidir. Esas yalnızlık insanın kendisine dost hiçbir varoluşun bulunmaması hissidir. İslam Medeniyeti insanın asla yalnız olmadığını, her zaman her yerde Allah’la beraber olması lazım geldiğini beyan etmektedir. Modernite insanı bu kutsal beraberlikten mahrum eder. Özellikle kapitalist anlayış, insanın yalnız ve çaresiz kalmasını istiyor. Çünkü bu durumda insan savunmasızdır ve kapitalizmin sınır tanımayan hırsının kurbanı olmaktan başka bir seçeneği yoktur. Bu çaresiz insan kendisi gibi çaresizlerin arasında kalabalığın içinde kalmış tek ve zavallıdır. Kapitalist iştahın hırsa boğduğu bu birey yalnızlığını ve çaresizliğini bu kurtlar sofrasında tüketim çılgınlığı ile gidermek bahtsızlığına mahkûm edilmiştir. Modern şehir sadece nefse hitap eder. Bu hitap özellikle böyledir. Ruhun açlığına karşı hiçbir şey söylemiyor.

Hocam, vakit ayırıp, sorularımıza cevap verdiğiniz için teşekkür ederiz.

Söyleşi

Av. Bülent Turan (İçişleri Bakanlığı, Bakan Yardımcısı)

ESKAD özelinde bir soruyla başlamak isteriz sayın bakanım, KKTC’de kurulmuş Milli Görüş tandanslı bir öğrenci örgütlenmesi olarak biliyoruz ESKAD’ı. Merhum Erbakan hocamızın zamanın ruhuna itiraz olarak değerlendirilebilecek hayal ve icraat alanlarından biri de sivil toplum çalışmalarıydı, bu bağlamda ESKAD ve çalışmalarını nasıl değerlendirirsiniz?

Merhum Erbakan hocamızdan hep keyifle dinlediğimiz ve bizim de şiar edindiğimiz bir ifadesi vardır bilirsiniz; “Bir çiçekle bahar olmaz, ama her bahar bir çiçekle başlar.” derdi. ESKAD bizim için bir vesile, araç tabiri caizse. Ben Beykoz’da okurken okulumuz, Kartal Anadolu İmam Hatip Lisesine taşındı. Okul hayatımda o zamanki milli görüşün gençlik yapılanması olan Milli Gençlik Vakfı okul başkanlığı yapma imkânımız olmuştu, sonrasında il teşkilatında ortaöğretim başkanlığı yaptık, hasılı bir çizgimiz, yürüyüşümüz, yolumuz oldu. Kıbrıs’a da 1995 yılında İHH başkanı Bülent Yıldırım ağabeyin vesilesiyle bir konferansa gitmiştik. Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan o dönem daha yeni İstanbul Belediye başkanı olmuştu. Magosa’da Doğu Akdeniz Üniversitesinde bir konferans verdi Cumhurbaşkanımız. 2 gün kaldık orada ve çok sayıda gençle tanıştık, toplantılar istişareler vs. yaptık. Oradan dönerken uçakta Cumhurbaşkanımız “Burası çok kıymetli ve çok sayıda üniversite öğrencisi var burayla ilgilen lütfen!” dedi. Bir anlamda talimat verdi. Biz de o talimatı referans alarak 1996 yılında Kıbrıs’ta Magosa şehrinde Doğu Akdeniz Üniversitesine kayıt olduk. Kıbrıs’ı bilenler daha iyi anlayacaktır; biz Magosa’yı İstanbul’a, Lefkoşe’yi Ankara’ya benzetirdik.

Biz lise yıllarımızdaki yürüyüşümüzü “Bir çiçekle bahar olmaz!” anlayışımızı sürdürmek adına hem MGV genel merkezdeki arkadaşlar ve büyüklerimizle hem Kıbrıs’taki arkadaşlarımızla istişare ederek belki burada MGV yok ama biz bu yolda çabalayalım niyetiyle besmeleyi çektik. MGV’yi kurduk ama MGV adıyla kuramadık. Değerli arkadaşlarla yaptığımız istişareler sonucunda ESKAD yani Evrensel Sevgi ve Kardeşlik Derneği adıyla kurduk. İsim babası da Kıbrıslı bir büyüğümüz Ahmet Yönlüer’di.

Akabinde çok seri bir şekilde hem Magosa’da hem Lefkoşe’de sonraki yıllarda da Girne ve Lefke olmak üzere tüm şehirlerde çalışmalar yaptık.

Kendi imkan ve çabalarımızla ve yine Erbakan hocamızın motto olmuş bir cümlesi ışığında “İnanç tekeden süt çıkarır.” şiarı ve bilinciyle öğrenci evleri ve ofisler açtık, paramız ve gücümüz olduğundan değil aslında niyetimizin halisliği ve kuvvetinden oldu bütün bunlar. İlk başlarda çoğunlukla Türkiye’den gelen gençler olarak kendi harçlıklarımızdan artırdıklarımızla başladığımız faaliyetler zamanla konferanslar seminerler toplantılar vs. devam etti. 28 Şubat döneminde belli eylemler de yapıldı.  ESKAD zamanla Kıbrıs’ın en önemli sivil toplum kuruluşlarından biri oldu. Çok kıymetli işler yapıldı ve daha da kıymetlisi şu an hala ESKAD çalışmalarına devam ediyor. Genç idealist 3-5 gencin kendi çabalarıyla kurulan derneğimiz, 28 yıldır çok önemli bir fonksiyon üstlenerek çok güzel işler yapması ayrıca bir gurur kaynağı hamdolsun.

Öğrencilik yıllarınızda ESKAD’ın kuruluşundan itibaren çeşitli görevler üstlendiğinizi belirttiniz. Peki ne tür faaliyetler yapar ESKAD, Kuzey Kıbrıs’ta nasıl bir boşluğu doldurur?

Kıbrıs’ta sporun sanatın vs. her tür ortamın olduğu bir kültür-iklim var malum. O şartlarda kendi duruşu, kimliği kişiliğini koruyup kollamak için Türkiye’den oraya eğitim için giden gençlerin öncülük edip kurduğu bir dernek ESKAD.

Bu derneği sadece “ben” değil “biz” merkezli bakarak tüm şehirlerde okullarda kurmaya çalıştık, birçok gence kol kanat gererek evler yurtlar ayarlayarak toplantı seminer yürüyüş vs. organize ederek gençlerin kimlik ve karakterini güçlendirmeye çalıştık. Gençler mezun olup memleketlerine döndüklerinde önce kendilerine sonra vatana ve millete faydalı insanlar olmaları için uğraştık, hamdolsun güzel neticeler de aldık. Bugün İstanbul Valimiz olan Davut Gül, önceki dönem Ticaret Bakanımız Mehmet Muş gibi çok kıymetli siyasi arkadaşlarımız vardı. Derneğin oradaki en önemli fonksiyonlarından biri de tabii ki gelen öğrenci kardeşlerimize kucak açıp yuva olmaktı. Kıbrıs’ın da böyle bir yapıya ihtiyacı vardı. Kıbrıs’ta siyasiler de bize sıcak bakardı, örneğin dönemin meclis başkanı ve sayın Denktaş’ın danışmanıyla bazı bakan ve vekillerle diyaloğumuz vardı, toplantılar yapardık, çok kıymetli bir iletişimdi.

Sivil toplum kuruluşlarının sizdeki yeri ve karşılığı nedir, halihazırda nasıl görüyorsunuz sivil toplum hareketlerini Türkiye ve dünyada?

Dünya ve Türkiye’deki temel güç odaklarına baktığımızda Non-Governmental Organization (NGO) diye isimlendirilen “hükümet dışı organizasyonlar” olarak belirtilen sivil toplumun akademik olarak da tartışılması, ele alınması gerektiğini düşünüyorum.

Türkiye’de çok kıymetli örnekleri olmakla beraber dünyadaki örneklere baktığımızda çok iyi bir seviyede olduğumuzu düşünüyorum. O yüzden sivil toplum sürecini ele alırken geçmişi de günümüzü de birlikte değerlendirmekte fayda var. Dönem dönem darbe saikleriyle de beraber çok güçlendiği veya zayıfladığı zamanlar olmuştur sivil toplumun. Ama sonuçta ilk günlerden bugüne kadar Türkiye’nin 100 yıllık sürecinde sivil toplumun farklı jargon ve argümanlarla da olsa hükümetlere yön verdiği boşlukları doldurduğu yadsınamaz bir gerçek.

Ülkemizin vakıf ve derneklerine baktığımızda da yine zaman zaman çok değerli faaliyetler yaptıkları gibi, zaman zaman da hükümetlerin gölgesinde kaldığını görüyoruz. Güzel faaliyetlerde kimin bir gram emeği varsa baş göz üstünedir, iyi niyetli çalışmaların hepsi takdire şayandır lakin çok daha iyi ilerde, iddialı ve öncü olmalarını da istemek de hakkımız.

Bir zamanlar Kartal AİHL’de okurken yapmak istediğimiz faaliyetlerde gittiğimiz belediyelerde salonların kiralanmasını engelleyen bir anlayış vardı, biz azimle kendi cebimizdeki harçlıklarla ve kısıtlı imkanlarla salon bulup faaliyet yapardık. Şimdi tırnak içinde bütün salonlar tüm STK’lara açık ama içini dolduramıyoruz. O yüzden imkanların olmadığı zamanların kıymetiyle var olan zamanlardaki değer ve imkanları iyi tartmak gerek. İstiyoruz ki daha iyi faydalı işler yapalım ve elbette yapılan güzel işleri küçümsemek de olmaz. Bugün sayısız dernek ve vakfımız çok kıymetli faaliyet ve işler yapıyorlar ve daha iyi olmaları için bizler de dua eder destek oluruz.

Sivil toplum örgütleri siyasetle temasında yön verme veya yönlendirme kabiliyetleri değerlendirildiğinde nasıl daha bağımsız kalabilir, daha özgün bir karakter ortaya koyabilir?

Niyetlerin çok kıymetli ve önemli olduğunu düşünüyorum. Eğer STK’larda emek veren arkadaşların niyetleri siyasal zemine geçmek için oraları bir araç olarak kullanmaksa bu çok tehlikelidir. Ama siyasetle kavga etmek her türlü agresifliği ortaya koyup iletişimi tamamen koparmak da çok anlamsız bir strateji olur. Herkesin kendi mecrasında, yolunda yürüyerek faaliyet üretmesi daha kıymetli olur, fakat zaman zaman özellikle Anadolu’da siyasete yakın olarak konumlandırılan vakıf ve derneklerinde bazı şahısların bu tür görev ve faaliyetleri sadece siyasi yürüyüşlerine bir referans olarak yansıtmalarına üzülerek müşahede ediyoruz. STK’ların kendi tüzük ve idealleri var bu uğurda koşması, çaba sarf etmesi çok kıymetli, siyaset başta olmak üzere tüm kurumların da desteğini talep etmesi de çok doğal ama o diğer kurumların yanında, altında, üstünde veya tam içinde olmasının bir anlamı yok.

Yine geçmişten örnek verecek olursak, çok zor şartlarda gençlik yıllarımızda Beykoz’da, Kartal’da veya Kıbrıs’ta benzer çalışmalar yaparken maddi imkanlarımız yokken, “paramız yok” demezdik ve de çok sıkıntı yaşamazdık. Anadolu insanının 3-5 kuruşluk destekleriyle, ailelerimizin gönderdiği sınırlı harçlıklarla bereketli işler yapardık. Şimdilerde ise nereye gitsem hangi toplantıya katılsam çok büyük olarak bildiğimiz vakıf ve derneklerimiz dahil “para yok” diyorlar mesela, garipsiyorum.

Gençlik yıllarımızda bir idealimiz vardı, bu ideal evrildi mi, evrilmek zorunda mı ve evrildiyse nereye evrildi?

Makamlar gelip geçicidir fakat makamların ateşinden korkarak o makamlara ulaşmayalım da denmez. Gemi limanda emin ellerdedir ama geminin amacı limanda durmak değildir. Eğer sadece iyi niyetle amatör çalışmalar yapacağız, hiçbir risk almayacağız dersek büyümeye, adım atmaya genişlemeye gerek yok denir ki bu yanlış olur. Tabii ki 20 sene 40 sene önceki tarz ve yaklaşımlarla bugünlerin okunması kolay değil. Sayı ve imkan azken insanlar -tırnak içinde- daha samimi olur dava derdinde olur ama yapılar büyüdükçe, para makam başta olmak üzere tüm dünyevi imkanlar elinizde oldukça tabii ki tavır ve tarzlar değişebilir. Ama burada nüans şu -bazen duyuyorum sohbet halkalarında- “önceden şöyle iyiydik böyle iyiydik” ben bunun doğru olmadığını düşünüyorum. Bugün de iyi olmak zorundayız. Bugün daha iyi iş yapmak zorundayız. Tabiri caizse dağın tepesinde herkes derviş olabilir, önemli olan şehirde de derviş olabilmek. Yok zamandaki yokluklarla çok iyi adam olduk demenin bir kıymeti yok, bugün iyi olmak, iyi kalmak çok daha kıymetli.

Nitekim çok kıymetli örnekler de var bugünkü şartları çok daha iyi olmasına rağmen kendi yürüyüşünü tarzını bozmayan insanların camiaların olduğu örnekler de var, tam tersi ufacık bir makam veya sandalyede tüm karakteri değişen insanlar, gördük, görüyoruz maalesef. Bunu iyi okuyup değerlendirmek, büyük fotoğrafa bakmak lazım.

Biz iyi olacağız, iyi kalacağız diye yapıların, hayallerin, hedeflerin büyümesinden de korkmamak gerek.

Düşünün, merhum Erbakan hocamızın hayalleri idealleri arasında Ayasofya’nın ibadete açılması, Taksim camii, başörtüsü ve imam hatiplere katsayı zulmünü sona erdirmek gibi hedefler vardı, bugün baktığımızda- biz bunların çoğunu çözdük, başardık hamdolsun. Bu çok kıymetli. Ama bu başarı hikayesinde zayiatlar vermedik mi, elbette verdik. Sonuçta büyük resme baktığımızda biz bunları yapmasaydık da “küçük ve iyi kalsaydık” denmez. Biz “büyük olarak” iyi olmak zorundayız. Hatta daha da büyümek durumundayız. Kendi alanımızda, iddiamızda, yürüyüşümüzde çok daha iyi şeyler yapmak zorundayız. Hülasa eskiye hayıflanmak değil bugünü inşa etmek gerek. Bu camia her tür eksiğine rağmen 20-30 yıl önce sorun olan faraza 100 mesele, başlık varsa 90’ını çözüme kavuşturdu son 20 senede, bu çok büyük bir iş, şuan konuşmuyoruz bile.

Bendeniz bir hukukçu, Müslüman ve zamanında üst düzey AK Parti yöneticisi olarak başörtüsüyle ilgili süreci anlı şanlı hukukçularla tartıştığımızda artık Türkiye’de yasal olarak bunu aşmak mümkün değil raporu verilmişti.

Merhum Erbakan hocamızın hayallerinden biri de başörtülü kardeşlerimizin üniversitelere serbestçe girebilmesiydi, biz 28 Şubat sürecinde el-ele ve zincir eylemlerinde bunu talep ediyorduk sadece, asker, hakim, polis vs. olsunlar diye değil, yeter ki eğitimini serbestçe alsın diyorduk. Bugün geriye dönüp bakınca çok daha ötesinde bir sonuç elde edilmiş. Tabii bunlar yapılırken şu kadar zayiatımız olmuş, evet olabilir, onlar iç meselemiz tartışalım, daha iyi nasıl yaparız konuşalım, ama bunları yapmayalım eskide kalalım eskiye özenelim doğru şeyler değil, her daim ileriye bakmak zorundayız.

Şunu da ekleyeyim; Türkiye’nin temel meselelerinde siyasetin söyleyeceği söz başkadır, devletin başkadır, sivil toplumun bambaşkadır. Ama bu kavga etmek demek değil, bu açıklamak, boşluk doldurmak, önünü açmak vs. ile açıklanabilir. O yüzden sivil toplumla devletin aynı şeyleri söylemesi birinin gereksiz hale gelmesidir.

Merhum Erbakan hocanın mücadelesi ve temel iddialarının yansımalarını ve imkanlarını bugünden nasıl değerlendirebilirsiniz?

Erbakan hocamız veya değerli liderlerin hedef ve idealleri bir dönemle sınırlı değil, bitmiş geçmiş filan değil, bir Ayasofya açılır başka bin kapı açma hedefi başlar. O yüzden biten, neticelenen hedefler değil bunlar, biz daha iyisini yapmakla, yeni hedefler koymakla yükümlüyüz. Misal katsayı zulmü vardı, kaldırdık, çözüldü, bitti mi, hayır şimdi daha iyi imam hatip nesli nasıl yetiştirebiliriz bunun derdinde olmalıyız. Hocamızın ortaya koyduğu hedefler çok kıymetli olmakla beraber daha iyisini yapmalıyız, hedeflemeliyiz diye düşünüyorum.

Merhum Erbakan hocamız da Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan da Bülent Turan da çok kıymetli işler yapmış olabilir, ama faniyiz sonuçta, bugün var yarın yokuz. Biz bir yürüyüşün mensuplarıyız. Bu yürüyüşe katkı sağlamak, büyütmeye çalışmak bizim temel hedefimiz. Yoksa şahıslarla kaim, onlara bağlı, limitli bir vizyon bakış açısı olmamalı. Vakıf dernek ve partilerimizin bu dönüşüme ayak uydurması gerek. Her liderin her ekibin bir altın çağı olur, bunlar yaşanır ve sonra biter, değişir. Artık yeni iddialar hedefler koymamız lazım. Eskinin iddialarıyla bugünün şartlarında yürümeye kalkarsak patinaj yapmaktan başka bir şey yapamayız. Hayat devam ediyor, bu işlerin 10 sene 20 sene 40 sene sonrası düşünülmek durumunda.

AK Parti hükümetleri bir inşa görevi yaptı son 20 yılda ama daha çok yapılacak işimiz var. Bu yürüyüşün anlayışın bu ülkeye coğrafyaya daha katacak çok şeyi var.

ESKAD ve sivil toplum tecrübeleriniz siyasi hayatınıza ne tür katkılar yaptı, gençlere tavsiyeleriniz nedir?

Beykoz’da, Kartal’da, Kıbrıs’ta hep bir yürüyüşün içinde olduk ben bunu dönemsel bir iş olarak düşünmüyorum, bir hayat tarzı olarak görüyorum tüm gençlere ve dostlara da tavsiye ediyorum. Bize gelen gençlere genelde 4-5 tavsiye verirsem bunların başında “Sivil toplum kuruluşlarıyla yakın olun, faaliyetlerine katılın” olur. Bunu hem medeniyetimiz hem anlayışımız emreder. Biz sadece ben merkezli değil, biz merkezli, komşusu açken tok yatan bizden değildir, anlayışını kendine şiar edinmiş dertli insanlarız, dolayısıyla sivil topluma uzak bir muhafazakâr yapıyı ben doğru bulmuyorum.  Ve dahi Türkiye’de sayısız vakıf ve dernek var, herkesin kendini daha yakın gördüğü göreceği bir yerde çalışması katkı vermesinde büyük fayda olacağını düşünüyorum.

Siyaset yürüyüşümüze gelince, elbette o teşkilatçılığımızın ve STK’cılığımızın bir karşılığı olmuştur. Malum bizim işimiz insanla, halkımızla iletişim, dolayısıyla geçmiş yaşantı ve tecrübemizin, STK çalışmalarımızın çok faydalarını gördük ve halen de görüyoruz. Hasılı bu tecrübeyi çok kıymetli buluyorum.

Erbakan hocamızın bir sözü vardı, “MGV bir üniversitedir” diye, “MGV’den mezun olmak 4 fakülte bitirmek gibidir.” derdi. Tabii ki bir üniversite bitirmek mezun olmak değerli ama bunun yanında vakıf dernek çalışmalarında ekstra hayat tecrübesi kazanmak çok daha kıymetlidir. Yoksa en iyi okulu da bitirseniz bir diplomadır o ama diğeri bambaşka bir hayata hazırlıyor insanı o yüzden tüm gençlerimize sivil toplum faaliyetlerinde görev almalarını ısrarla tavsiye ederim.

TEŞEKKÜR EDİYORUZ SAYIN BAKANIM…

Scroll to Top